لرستان کهن تر از تاریخ

دوره ی لرستان

08/09/08 | توسط mahmood | شاخه ها: شاخه پيشفرض

متن زیر برگردان فارسی یک مقاله در باب ساکنین باستانی لرستان است که از سایت موزه مردم جهان اقتباس شده است.

مقدمه

این مقاله به شرح اقوام باستانی ساکن لرستان، جنگها و هنرهای آنان پرداخته است. از جمله اطلاعات مفیدی که در این مقاله دریافت می کنیم علل افول هنر درخشان فلزکاری لرستان همزمان با روی کار آمدن هخامنشیان است.

شایان ذکر است که درخشش نام لرستان در دنیا در سال 1928 میلادی به واسطه ی کشف ادوات مفرغین بی نظیری آغاز گشته که به ناگاه در بازارهای کشورهای اروپایی یافت شده است. اغلب این ادوات حاصل کاوشهای غیرمجاز در معبد «سرخ دم» در حوالی کوهدشت و به طبع آن در سراسر لرستان بوده است.

تمدن ساکنین کهن لرستان با تاریخ گذاری این ابزارها چنان درخشید که مفرغهای سراسر غرب ایران (کرمانشاه،کردستان، آذربایجان) در موزه های دنیا با نام تمدن مفرغ لرستان شناخته شده است. قسمتهای بعدی این مقاله را در روزهای آینده می آوریم.

مردم لرستان

درباب خاستگاه طوایف لرستان باید گفت طوایف زیادی در طول تاریخ در سرزمین لرستان ساکن بوده اند، ابتدا گوتی ها و لولوبی ها که مردمانی کوهستان نشین از نژاد آسیایی بودند و در هزاره ی سوم قبل از میلاد در لرستان می زیسته اند. متون اَکدی نیز به حضور کاسیت ها اشاره کرده اند آنان نیز از نژاد آسیایی بودند که از ابتدای هزاره ی دوم ق.م از میلاد در لرستان ساکن بوده اند، و در آغاز هزاره نخست ق.م اقوام دیگری نیز مطیع آنان شدند. آشوریها لشگرکشی های خود را به نواحی زاگرس در ابتدای قرن نهم ق.م آغاز کردند، کیمیری ها و سکاها نیز این ناحیه را در قرون هفتم و هشتم ق.م مورد تاخت و تاز قرار دادند. این جریانات در جنوب دریاچه ی ارومیه به وقوع پیوستند.

موج دیگر از حضور اقوام ایرانی را بعدها در این منطقه لرستان می بینیم. در بین آنها میتائی ها بودند که در حوالی ملایر و تپه ی «نوشیجان» ساکن شدند که یک دژ و چند بنای کنار آن در حدود سال 750-725 ق.م توسط آنان ساخته شده است. عمده ترین ویژگیهای این دوره مصنوعاتی است که تا قرن 12 ق.م تاریخ گذاری شده اند.

در پایان قرن هشتم ق.م اقوام ایرانی سرزده از نواحی شمالی وارد لرستان شدند. این قبایل تمام منطقه را تحت تأثیر قرار دادند و در طول پنجاه سال بعد با قبایل بومی منطقه ادغام شدند. کاوش ها در معبد «سرخ دم» پیکرنگاری بر روی برخی از ادوات برنزی را نشان می دهد.

مصنوعات این دوره نشان می دهند که مدت کوتاهی (725-700 ق.م) تمدن عیلام نیز بر مناطق جنوبی لرستان تأثیر گذار بوده است. به هر حال این دوره ی کوتاه از زمان لشگر کشی آشور و شکست عیلام در اواسط قرن بعد ادامه یافت و آنان از حملات بابلیان و مادها که بعدها به قدرت رسیدند شکست خوردند؛ این موقعیت یک خلأ قدرت در لرستان به وجود آورد که بعدها توسط ایرانیان که از جنوب و غرب به لرستان وارد شده بودند پُر شد.

بعد از مادها و آمیختگی آنها با اقوام بومی پایتخت «همدان» تأسیس شد که منافع زیادی برای ایجاد وحدت قدرت پرکنده ی سیاسی ایرانیان داشت. و حکومت اشرافی و ثروتمند اقوام بومی لرستان بدین ترتیب اقتدار خود را از دست دادند. یعنی فلزکاران لرستان حامیان ثروتمند محلی و مواد اولیه شان را از دست دادند.
و شاید این دلیل کمیابی مصنوعات مفرغی و آهنی در عصر هخامنشان باشد و شواهدی نیز وجود دارد که اثبات می کند سهم لرستان از اشیاء این دوره ناچیز است. بدین ترتیب صنعت فلزکاری لرستان متحمل یک بحران بزرگ در قرن هفتم ق.م شد که بعد از آن دیگر ترمیم نشد و پیامدش زوال و از بین رفتن استقلال و ابتکار این هنرمندان بود.

مصنوعات فلزی لرستان

کاوشهای غیرمجاز انجام شده توسط افراد بومی، تاریخ گذاری اشیاء مفرغین را به مسئلهای پیچیده و بغرنج بدل کرده است. هیچ یک از گورهای محل کشف برنزها به صورت علمی و شایسته مورد کاوش قرار نگرفته بودند. ابتداء این اشیاء تصادفاً توسط افراد بومی پیدا شدند و به واسطهی آنان در سال 1928 لرستان در دنیا مشهور شد. متاسفانه بسیاری از کاوشهای غیرمجاز و غارتهای قابل توجه در غرب لرستان اتفاق افتاد و بسیاری از اشیاء در بازارهای هنری به فروش رسید.

اکثر اشیاء مفرغی که با عنوان مفرغ لرستان در مغرب زمین شناخته شدهاند حاصل کاوشهای غیرمجاز هستند. بنابراین محل اولیهی اشیاء توسط حفاران تغییر شکل یافته است. و اسامی خیال پردازانه و نادرستی به منشأ اصلی این اشیاء نسبت داده شده است. از قبیل «نهاوند»، «لرستان»، «تالش» و «آذربایجان» این توصیفات اگرچه همیشه اشتباه نیستند اما نباید آنها را نیز به سادگی پذیرفت.

دو اشتباه بزرگ در تشخیص منشأ مصنوعات باید در نظر گرفته شود؛ اول اینکه با وجود وسعت قلمرو لرستان باستان، ولی تالش در مکان بسیار دوری نسبت به لرستان قرار گرفته است، لرستان در غرب و تالش و املاش در مناطق کوهستانی شمال ایران هستند.

دوم اینکه بعد از معروف شدن نام لرستان برای مجموعه داران غربی، بسیاری از اشیاء مناطق دیگر نیز برچسب لرستان لرستان خوردند.

اولین کاوش علمیی که دهها سال بعد از اکتشافات اولیه صورت گرفت، اطلاعاتی دربارهی فرهنگی مسحور کننده ارائه میداد. ناحیهی غربی لرستان که تا مدت کوتاهی بعد از جنگ جهانی دوم ناشناخته مانده بود، مکان دیگری بود که در سال 1950 بوسیله ی غارتگران میراث فرهنگی کاوش شد. هیئت باستان شناسی بلژیکی توانست کاوشی مناسب، صحیح و بر پایهی تاریخ شناسی علمی ارائه دهد. این کاوشها معلوم کردند که برنزهای لرستان تنها متلق به یک دورهی خاص نیستند بلکه متعلق به گروههای باسلیقه و هنرمندی هستند که طبق تاریخ گذاری «واندن برگس» متعلق به سالهای 2600 تا 700 قبل از میلاد هستند.

نقوش حیوانات نمونهای از برنزهای لرستان هستند که روی شمشیرها و دشنه ها حکاکی شدهاند. مصنوعات برنزی پیده شده از این ناحیه یک استادکاری فوق العاده را در بین ساکنان منطقه اثبات میکند. برخی از مصنوعات نیز قلم زنی میشدهاند؛ زین و یراغهای ریختهگری شده، افسارهای زینتی، جنگ افزارها و قالبهای با کیفیت بالا.

تکههای دو لبهی یراغهایی که استادانه ساخته شدهاند. برخی از اوقات با اشکال حیواناتی از قبیل اسبها، بزها و حیوانات خیالی مانند گاوهای انسان چهره و بالدار، تزئین میشدهاند. یک چهرهی جالب تزئینی به سرتبر و تیغه ی آن متصل شده است، نشانهی یک شیر است که یقیناً در آنجا قدرت و نیروی قویترین جانور را بر روی سلاح القاء میکرده است.

کهنترین برنزها بویژه خنجرها، تبرها و تیشهها، ابزارهای همانند مصنوعات بین النهرین در هزارهی سوم قبل از میلاد هستند.یکی از خصوصیات عصر آهن این است که تمام کالاهای سودمند در آن دوره از برنز ساخته میشده است. تا آنجایی که آهن تنها برای ساخت چند نوع زیورآلات خاص به کار میرفته است.
بسیاری از جنگ افزارهای برنزی موجود در موزهها و مجموعههای خصوصی جهان بیشتر حاصل غارتگری هستند تا کاوشهای باستان شناسی، لذا تاریخ گذاری دقیق این قطعات بسیار مشکل است. بر اساس کتیبهها و اسامی فرمانروایان بابلی و عیلامی برخی از سلاحها را میتوان تا قرون آخر هزارهی دوم پیش از میلاد تاریخ گذاری کرد.

اقتباس از سایت موزه مردم جهان «world museum of man»

ترجمه: مهدی ویسکرمی

عضو شورای نویسندگان نشریهی لور

بهمن 86

خروجي XML براي نظرات اين پست